ศิลาดล

ประวัติความเป็นมา

     เครื่องปั้นดินเผาศิลาดล ได้เดินทางผ่านกาลเวลา มานานหลายศตวรรษ กล่าวกันว่า มีต้นธารมาจากเมืองจีน ซึ่งมีฝีมือเลื่องลือในด้านนี้ ต่อมาได้แพร่หลาย เข้าสู่ประเทศไทย ดังปรากฏ เป็นเครื่องสังคโลกที่ขึ้นชื่อ ในสมัยสุโขทัย และรุ่งเรือง มาถึงอยุธยาตอนต้น จากนั้นก็ได้เสื่อมลง จนกระทั่งเมื่อราว 100 ปี ที่ผ่านมา มีชาวไทยใหญ่ ในจังหวัดเชียงใหม่ ได้ทำ เครื่องปั้นดินเผาศิลาดล และมีการสืบทอดฝีมือในเชิงช่าง ต่อกันมา จนทำให้เครื่องปั้นดินเผาศิลาดล กลับมาเป็นที่รู้จัก ของผู้คนอีกครั้งดังที่เห็นอยู่ในปัจจุบัน

จุดเริ่มต้นของผลิตภัณฑ์

     เครื่องปั้นดินเผาศิลาดลที่หมู่บ้านเหนือ (ดอนอิฐ) เริ่มต้นจาก นายพงษ์ลักษณ์ สุวรรณมาลี ซึ่งเป็นผู้มีภูมิลำเนาเดิม อยู่จังหวัดเชียงใหม่ ตั้งแต่ครั้งยังเป็นเด็ก ได้พบเห็น การทำเครื่องปั้นดินเผาศิลาดลของผู้เฒ่า ผู้แก่ในหมู่บ้าน ทำให้เกิดความชอบ และความสนใจในงานเครื่องปั้นดินเผ ารวมถึงการเขียนภาพ และลวดลายต่างๆ บนเครื่องปั้นดินเผา ตั้งแต่นั้นมา และได้สังเกตช่างสมัยรุ่นปู่ ย่า ตา ยาย ในการทำเครื่องปั้นดินเผา โดยวิธีโบราณ ทำให้มีส่วนร่วมในการผลิต และศึกษางานไปในตัว เมื่อเติบโตขึ้น มีความตั้งใจจะผลิตเครื่องปั้นดินเผาศิลาดล เป็นอาชีพ จึงได้พยายามเรียนรู้ และหาความรู้เพิ่มเติม โดยการศึกษาจากตำรา ศึกษาจากผู้ทรงความรู้ ด้านเครื่องปั้นดินเผาศิลาดล และจากโรงงานต่างๆจำนวนหลายแห่ง เพื่อหาจุดเด่น และปัญหาต่างๆเพื่อเป็นแนวทาง และแก้ไขในวันข้างหน้า ต่อมาในปี พ.ศ. 2535 นายพงษ์ลักษณ์ สุวรรณมาลี ได้ย้ายมาอยู่ในหมู่บ้านเหนือ (ดอนอิฐ) หมู่ที่ 4 ต.สัมปทวน อ.นครชัยศรี จ.นครปฐม และได้ทำการผลิตเครื่องปั้นดินเผาศิลาดลขึ้น ที่หมู่บ้านเหนือ (ดอนอิฐ) ในระยะแรกที่เริ่มดำเนินงาน ชาวบ้านเหนือ (ดอนอิฐ) และพื้นที่บริเวณใกล้เคียง ยังไม่มีใครรู้จักเครื่องปั้นดินเผาศิลาดล เพราะเป็นสิ่งใหม่ที่เริ่มทำในชุมชนนั้น

แนวความคิดซึ่งได้มาในตัวผลิตภัณฑ์

     นายพงษ์ลักษณ์ สุวรรณมาลี มีความแนวความคิดว่า การทำเครื่องปั้นดินเผาศิลาดล เป็นการอนุรักษ์ภูมิปัญญาไทย ที่ได้สั่งสมและสืบทอดกันมายาวนาน และเป็นการถ่ายทอด ให้คนรุ่นหลังได้รู้จัก อีกทั้งสามารถสร้างเป็นอาชีพได้ จึงได้ทำการ ผลิตเครื่องปั้นดินเผาศิลาดล โดยเริ่มแรก ได้ผลิตเครื่องปั้นดินเผาศิลาดล เป็นของชำร่วยชิ้นเล็กๆ นำไปฝากขาย ที่จังหวัดสมุทรสาคร ปรากฏว่า ได้รับความสนใจจากผู้ซื้อ จึงได้คิดรูปแบบ และคิดลวดลายออกมาเรื่อยๆ เป็นผลิตภัณฑ์ ทั้งของใช้และของประดับตกแต่ง เช่น จาน แก้วน้ำ ชุดกาแฟ ชุดน้ำชา เหยือกน้ำ ขวด แจกันใบใหญ่ ผอบ โถ ฯลฯ มีทั้งชนิดมีลวดลาย และไม่มีลวดลาย ลวดลายที่เขียน จะเป็นลวดลายที่บ่งบอก ถึงความเป็นไทย เช่น เรื่องราวทางประวัติศาสตร์ วัฒนธรรม ประเพณี วรรณคดี และลวดลายไทยต่างๆ

การสั่งสม สืบสานเครื่องปั้นดินเผาศิลาดลบ้านเหนือ (ดอนอิฐ)

     เครื่องปั้นดินเผาศิลาดล บ้านเหนือ (ดอนอิฐ) ซึ่งนายพงษ์ลักษณ์ สุวรรณมาลี ได้ทำการพัฒนารูปแบบ และลวดลายอยู่เสมอนั้น ได้รับการติดต่อ สั่งซื้อจากผู้สนใจ เครื่องปั้นดินเผาศิลาดล และเพิ่มจำนวนขึ้นเรื่อยๆ ทำให้นายพงษ์ลักษณ์ สุวรรณมาลี ทำการขยายการผลิต เครื่องปั้นดินเผาศิลาดลสู่ชุมชน โดยให้ชาวบ้านเหนือ (ดอนอิฐ) ที่มีความชอบ และสนใจในเครื่องปั้นดินเผาศิลาดล และต้องการมีรายได้เพิ่มขึ้น ได้มาฝึกหัดทำ เครื่องปั้นดินเผาศิลาดล เพื่อเป็นอาชีพเสริม โดยใช้วิธีการแบบพี่สอนน้อง คนเก่าสอนคนใหม่ ในปัจจุบันนี้ เครื่องปั้นดินเผาศิลาดลบ้านเหนือ (ดอนอิฐ) ได้มีการพัฒนารูปแบบ และลวดลายต่างๆ ขึ้นอีกมากมาย แต่ในขณะเดียวกัน ก็ได้คงไว้ใน ความเป็นเอกลักษณ์ ของเครื่องปั้นดินเผาศิลาดล อย่างสมบูรณ์ เพื่อให้รุ่นลูกรุ่นหลานได้รู้จัก รู้คุณค่า และสืบทอดภูมิปัญญา การทำเครื่องปั้นดินเผาศิลาดล ของไทยให้คงอยู่ตลอดไป

วิถีชีวิต วัฒนธรรม สิ่งแวดล้อม

     การมีเอกลักษณ์ ลวดลาย ที่สะท้อนความเป็นชุมชน

     เครื่องปั้นดินเผาศิลาดล มีเอกลักษณ์สำคัญเฉพาะตัว คือ มีสีเขียวไข่กา และผิวเนื้อแตกลายงา สีเขียวไข่กา เกิดจาก สารเหล็กในขี้เถ้า ที่เป็นส่วนประกอบสำคัญ ของน้ำเคลือบ ผิวเนื้อแตกลายงา เกิดจาก การหดตัวของเนื้อดิน กับน้ำเคลือบ เมื่อเย็นตัวลง เครื่องปั้นดินเผาศิลาดล มีทั้งชนิดมีลวดลาย และไม่มีลวดลาย ลวดลายเดิมของเครื่องปั้นดินเผาศิลาดล เป็นลายธรรมชาติ และลายปลา ส่วนลวดลายของเครื่องปั้นศิลาดล บ้านเหนือ (ดอนอิฐ) จะเป็นลวดลายสะท้อนวิถีไทย เช่น เรื่องราวทางประวัติศาสตร์ไทย วัฒนธรรม ประเพณี วรรณคดีไทย และลวดลายไทย

การเชื่อมโยงกับสิ่งแวดล้อม

     เครื่องปั้นดินเผาศิลาดล เป็นสิ่งที่เป็นธรรมชาติล้วนๆ เกิดจากภูมิปัญญา ของช่างโบราณ ที่สามารถนำสิ่งที่มีอยู่ในธรรมชาติ มาผสมผสานกัน เป็นเครื่องปั้นดินเผาศิลาดล โดยการใช้ทั้งดิน ทั้งไฟ ทั้งขี้เถ้า มาหลอมรวมกัน เป็นภาชนะหินที่มีความสวยงาม แข็งแกร่ง เริ่มจาก การเลือกใช้ดินที่ทนความร้อนได้สูง คือดินหน้านา ซึ่งเป็นดินที่เก็บเกี่ยวข้าวเสร็จแล้ว การเลือกใช้ขี้เถ้า จากไม้ฟืนพิเศษ ที่มีสารเหล็ก เป็นวัตถุหลัก ในการทำน้ำยาเคลือบ เมื่อเผาออกมาแล้ว เป็นสีเขียว การทำการเผา โดยใช้อุณหภูมิสูง ทำให้เครื่องปั้นดินเผา มีเนื้อแข็งแกร่ง นับว่าเป็นการใช้ทรัพยากรธรรมชาติ ในชุมชนให้เกิดประโยชน์ ต่อการดำรงชีวิต และเกิดเป็นงานหัตถกรรม ที่เป็นภูมิปัญญาที่ทรงคุณค่ายิ่ง เมื่อยุคสมัยเปลี่ยนไป ความสมบูรณ์ของทรัพยากรธรรมชาติลดน้อยลง ประกอบกับวิทยาการก้าวหน้าเรื่อยๆ มีผลให้กรรมวิธีแบบเดิม ของการทำเครื่องปั้นดินเผาศิลาดล อาจเลือนๆไป มีการนำวิทยาการใหม่ๆ มาประยุกต์ใช้ในการทำเครื่องปั้นดินเผาศิลาดล แต่เครื่องปั้นดินเผาศิลาดลบ้านเหนือ (ดอนอิฐ) ก็ยังคงใช้วัตถุดิบที่เป็นธรรมชาติเช่นเดิม ส่งผลให้เครื่องปั้นดินเผาศิลาดลบ้านเหนือ (ดอนอิฐ) มีคุณค่า และครองใจผู้รักธรรมชาติ และไม่ก่อให้เกิดปัญหาต่อสิ่งแวดล้อม แก่ชุมชนแต่อย่างใด

ตำนาน ร่องรอยหลักฐานที่อ้างอิงถึงของเครื่องปั้นดินเผาศิลาดล

     การพบเครื่องปั้นดินเผาศิลาดล ในประเทศไทย แรกเริ่มส่วนมาก จะพบในเครื่องถ้วยล้านนา เครื่องถ้วยสุโขทัย โดยมากนิยมตกแต่ง ด้วยการขูดสลัก การเซาะร่อง หรือการกดทับ ก่อนที่จะทำการเคลือบ รวมการเขียนลายใต้เคลือบด้วยสีดำ ในศิลปะสุโขทัย และอยุธยา จนมีชื่อเสียงเป็นที่รู้จักกันมาก ในนามเครื่องถ้วยสุโขทัย หรือ “สังคโลก” มีอายุอยู่ระหว่างพุทธศตวรรษที่ 18-22 (คริสต์ศตวรรษที่ 13-16) โดยมีเตาเผา อยู่ในจังหวัดสุโขทัย แต่ละตำบล และอำเภอนั้นๆ ได้ผลิตเครื่องถ้วยโบราณ หลายประเภท รวมทั้งเคลือบศิลาดล สีเขียว และเขียนลายสีดำ ใต้เคลือบ ส่วนการเขียนลาย ใต้เคลือบนั้น คาดว่าได้รับอิทธิพลจาก เครื่องลายครามของจีน ในสมัยราชวงศ์หยวน และหมิง ตอนกลาง ราวพุทธศตวรรษที่ 19-21 (คริสต์ศตวรรษที่ 14-16) ส่วนเครื่องถ้วยล้านนา รวมทั้งศิลาดล ที่แรกเริ่มนั้น ก็จะมีอายุระหว่าง พุทธศตวรรษที่ 19-22 (คริสต์ศตวรรษที่ 14-16) โดยมีแหล่งเตาเผา หลายแห่ง ในบริเวณภาคเหนือของไทยเรา เช่น เตาสันกำแพง เตาสันทราย จังหวัดเชียงใหม่ เตาเวียงกาหลง จังหวัดเชียงราย ฉะนั้น เครื่องปั้นดินเผาศิลาดล จึงเป็นภูมิปัญญา ด้านเครื่องปั้นดินเผา ที่สืบทอดกันมา ด้วยเวลาอันยาวนาน จากบรรพบุรุษเชิงช่าง จากรุ่นสู่รุ่น สืบต่อกันมาจนถึงปัจจุบัน

ผลิตภัณฑ์สะท้อนภูมิปัญญาในด้านใด

     เครื่องปั้นดินเผาศิลาดล บ้านเหนือ (ดอนอิฐ) สะท้อนให้เห็นภูมิปัญญาด้านช่าง ของชาวบ้าน ซึ่งเกิดจากการเรียนรู้ และสั่งสมประสบการณ์ ในการทำเครื่องปั้นดินเผาศิลาดล จนเกิดความชำนาญ ร่วมกับการมีจินตนาการ ทำให้สามารถ ผลิตเครื่องปั้นดินเผาศิลาดล ได้อย่างสวยงาม และมีคุณภาพ สามารถดึงดูดความสนใจ จากผู้ที่รัก และนิยมเครื่องปั้นดินเผาศิลาดล ส่งผลให้หมู่บ้าน มีชื่อเสียง และมีรายได้เพิ่มขึ้น

การเชื่อมโยงเกี่ยวข้องกับชีวิตและวัฒนธรรมของชุมชน

     เครื่องปั้นดินเผาศิลาดล เป็นศิลปวัฒนธรรมหนึ่ง ในสังคมไทย สมัยสุโขทัย และอยุธยา กล่าวกันว่า เครื่องปั้นดินเผาศิลาดล เป็นสิ่งมีค่า และเป็นของสูง ผู้ใช้เครื่องปั้นดินเผาศิลาดล เชื่อกันว่า เป็นบุคคลที่มีฐานะ หรือเป็นบุคคลชั้นสูง เช่น พระยา เจ้าพระยา มาในปัจจุบันนี้ เครื่องปั้นดินเผาศิลาดล กำลังเป็นที่นิยมแพร่หลาย อีกครั้งหนึ่ง มีผู้สนใจนำเครื่องปั้นดินเผาศิลาดล ไปเป็นของใช้ประจำบ้าน เช่น ชุดอาหาร ชุดน้ำชา ชุดกาแฟ เหยือกน้ำ แจกัน ฯลฯ และใช้เป็นของตกแต่งบ้าน เพื่อบ่งบอกถึง ความเป็นธรรมชาติ และศิลปะไทย นอกจากนี้ สถานบริการต่างๆ เช่น ร้านอาหาร โรงแรม รีสอร์ท สปา ได้นำเครื่องปั้นดินเผาศิลาดล ไปเป็นของใช้ และตกแต่งสถานที่ กล่าวได้ว่า เครื่องปั้นดินเผาศิลาดล จะได้รับความนิยม ในการนำไปใช้ เพิ่มมากขึ้นเรื่อยๆ ซึ่งจะส่งผลให้เครื่องปั้นดินเผาศิลาดล เข้ามาเกี่ยวข้อง และเป็นวิถีชีวิต และวัฒนธรรมของสังคมไทยอีกครั้งหนึ่ง